است كه در نيمهء قرن چهارم هجرى ، مرد كاملى بود . او اسطرلاب زورقى را كه مبتنى بر فرضيهء حركت زمين است كشف كرد و اينكه فلك و هرچه در آن است ، به استثناى ستارگان هفتگانه ، ثابت هستند . « 1 » دليل كافى بر آنكه توجه به امر فلك مورد نظر شيعه بوده اين است كه آنها زودتر به اين علم توجه نموده و در آن كار كرده‌اند و درحالىكه اين علم هنوز در مراحل اوليهء خود بوده ؛ قديمىترين كسى را كه از اين دسته مىشناسيم ، ابو اسحاق ابراهيم بن حبيب فزارى متوفى به سال 161 هجرى ( 777 ميلادى ) است . او نخستين كسى است كه در اسلام اسطرلاب را به كار انداخت و اولين كسى است كه در آن موضوع دست به تأليف زد و كتابهاى در اسطرلاب دارد به نام كتاب العمل بالاصطرلاب ذوات الحق و كتاب العمل بالاصطرلاب المسطح . اسطرلاب واژه‌اى يونانى است كه از كلمهء « اسطرلابون » گرفته شده است و به معناى آئينهء ستاره است ( اسطر به معناى ستاره و لابون به معناى آئينه است ) . گفته‌اند كه اصل اين كلمه فارسى و به معنى ستاره‌ياب است . اسطرلاب اقسام بسيارى دارد . دسته‌اى از آنها داراى حلقه‌هايى است كه از دايره‌هاى مسى تركيب يافته است ، يعنى دايرهء نصف النهار ، دايرهء معدل النهار ، دايرهء منطقة البروج ، دايرهء عرض ، دايرهء شب . اشكال ديگرى به نام مسطح و تام ، كروى و هلالى و غيره نيز دارد . فزارى كسى است كه زيج را بر مبناى سالهاى عربى ترتيب داد و نخستين كسى است كه در امر زيج به نثر و نظم تأليف دارد . قصيدهء مزدوجهء او كه به جاى زيج مورد استفاده قرار مىگيرد و شرح آن در ده جلد است ، قصيدهء مشهورى است . يكى ديگر از آنها ، ابو عبد اللّه جابر بن حيان متوفى در حدود سال 200 هجرى است . او هم در اسطرلاب و در زيج تأليفاتى دارد كه عبارتند از : كتاب الجامع فى الاصطرلاب و كتاب الزيج و شرح مجسطى . شرح مجسطى از روى نسخهء خطى موجود در دانشگاه كريس كريستى در آكسفورد و نسخهء خطى ديگرى كه در كتابخانهء بودلين و نسخهء ديگرى كه در دانشگاه كمبريج است به لاتين ترجمه شده است . ديگر ابو حنيفه احمد بن داود دينورى است ( متوفى در حدود سال 282 هجرى - 895 ميلادى ) از متقدمين علماى شيعه است كه در علم فلك و هندسه و حساب شهرت يافت ؛ او زيجى دارد كه به نام خود او به زيج ابو حنيفه معروف است و كتابى هم در مورد رصد اصفهانى نوشته است . ديگر كتاب الانواء او است ، كه ابو حيان توحيدى ، در مورد آن گفته است اين كتاب دلالت بر آن مىكند كه مؤلف آن بهرهء بسيارى از علم نجوم و اطلاعى از اسرار فلك داشته است .

--> ( 1 ) - - عبقرية العرب .